أهلا وسهلا ومرحبا إلى صحيفتنا
01 / 01

أهلا وسهلا ومرحبا إلى صحيفتنا

Саҳифамизга хуш келибсиз, марҳабо!

Муҳаммад ибн Умар Хоразмий Замахшарий

Бисмиллаҳир Роҳманир Роҳим

Имомул Аимма Абул Қосим Маҳмуд ибн Умар Муҳаммад ибн Умар Хоразмий Замахшарий! Ҳижрий 467 (1074 мелодий) йил, ражаб ойининг 27 сида дунёга келди. Бу зот тафсир, ҳадис, фиқҳ, балоғат, наҳв, жуғрофия, адаб илмлари борасида замонасининг ёрқин юлдузларидан бири эди.

Ҳатто баъзилар араб грамматикаси ҳақида гап кетганда: “Агар шу оқсоқ бўлмаганида, араблар ўз тилларини йўқотган бўлишарди”, деган қабилдаги муболағали сўзларни ҳам айтишган. Замахшарийнинг оёғи дарҳақиқат оқсоқ эди. Ёшлигида бир касаллик сабабли оёғи кесилган ва ўша даврдан бошлаб ёғоч оёқда қолганди. Самимий мухлислари кўп бўлганидек, ғаразгўй душманлари ҳам бир мунча топиларди. Шу ғаразгўлардан бир тўдаси бу кишини наҳв илми бўйича мот қилмоқчи бўлишибди ва бу зот кирган шаҳарда йиғилишиб ундан савол сўрашибди:
Нима учун кўплик шаклидаги музаккар исмларга муаннас замирлар яъни олмошлар билан ишора қилинади? Масалан Қуръони каримда Аллоҳ таоло: “Тилкар Русулу”, дейди ю, “Заликар Русулу”, демайди?”
Бу саволдаги иборалар араб тилининг наҳвий қоидаларига асосланади. Араб тилида музаккар ва муаннас деган тушунчалар бор. Одатда музаккар исмларга музаккар олмошлар билан, муаннас исмларга эса муаннас олмошлар билан ишора қилиниши керак. Лекин савол қилувчилар ўз мисолларида: “Асли музаккар бўлган Расуллар калимасига фақат аёлларга ишора қилинадиган “Тилка” муаннас олмоши билан ишора қилинган. Русул калимасига “Залика” музаккар олмоши билан ишора қилиниши керакмасмиди?” дейишмоқда. Замахшарий савол қилувчиларнинг ғаразини яхши англаган ва уларга шундай ажойиб байт билан жавоб берган.


إن قومي تجمعوا **** وبنقصي تحدثوا
لا أبالي بجمعهم **** كل جمع مؤنث
Менинг қавмим кўплашади,
Нуқсонимдан гаплашади.
Бу тўда хом ҳаёллардир,
Ҳар бир кўплик аёллардир.

Аллома бу байт орқали ғаразгўйларга муносиб жавоб бериш билан бирга, араб грамматикасидаги асос қоидалардан бирини ҳам баён қилиб бермоқда. Одатда бир жойга йиғилиб олиб, фойдали иш билан машғул бўлмай, бировларнинг айбини ғийбат қилиб ўтирадиганларни халқ орасида: “Ғийбатчи майда гап хотинлар”, дейилади. Замахшарий шунга ишора қилиб савол берувчиларни ғийбат учун йиғилиб ўтирган ғийбатчи хотинлар демоқда.
“Улар тўпланиб олиб менинг нуқсонимни гапириб ўтиришибди. Мен бундайларнинг гапини сариқ чақага олмайман, чунки бу каби йиғилиб ўтирадиганлар хотинлар бўлади!”
Мана шу охирги жумла ғаразгўйларга дакки бўлиш билан бирга, араб тилидаги машҳур қоидалардан бири ҳамдир. Яъни муфрад музаккар исмлар (синиқ) кўплик шаклга айлантирилса улар ҳам муаннас бўлишади ва шу исмларга ишора қиладиган олмош ҳам муаннас бўлиши лозим ҳисобланади. “Расул” калимаси музаккардир. Унинг синиқ кўплиги “русул” бўлади ва у муаннасдир. Замахшарий айтаётган: “Ҳар бир кўплик аёллардир” қоидаси айнан шу каби кўплик шаклларга тегишлидир. Уларга ишора қиладиган олмошлар қоидага кўра муаннас бўлиши шарт!..
Аллоҳ таоло бу каби алломаларимизни Ўз раҳматига олган бўлсин. Хоразмлик дўстларимиз ҳам боболарининг нақадар етук инсон бўлишганига назар солишсин ва авлодлардан уларга муносиб зотлар тарбиялашга ғайрат қилишсин! Зеро уларнинг томирларида мана шундай зотларнинг табаррук қонлари оқмоқда!


Аброр Мухтор Алий.

ЭЛЕКТРОН ДАСТУРЛАР

Андроид дастурлар

Рейтинг@Mail.ru

АНВАР АҲМАД

1977 йил Наманган шаҳрида туғилган. “Ал-Азкор”, “Риёзус солиҳийн”, “Маккаи мукарраманинг эски ва янги тарихи” китобларининг таржимони. 2003-йилдан бери Тошкентдаги турли тил марказларида араб тилидан дарс беради. www.arabic.uz веб сайтининг бош муҳаррири. Ва яна араб тили ва грамматикасига оид “Мабдаъ ул-қироат”, “Мабдаъ ус-сарф”, “Мабдаъ ун-наҳв”, “Шифоҳийя”,  “Истифтоҳ”, “Тафсилу акмалий”, “Ҳаракот”, “Авомил”, “Заририй”, “Ўқиш асослари”китобларини нашрга тайёрлаган. Ёш болаларга расмли “Алифбо”, “Ўқиш китоби” ва "Араб грамматикасидаги феъллар" номли қўлланмалар муаллифи.

МАҚСАДИМИЗ

Миллий қадриятларимиз, маънавий бой меросимизни тиклаш ва уларни чуқур ўрганиш, унинг мазмун-моҳияти ва аҳамиятини халқимиз ўртасида тарғиб этиш, имом Замахшарий, Абдураҳмон Жомий каби бобокалонларимиз ижод қилган араб тили ва грамматикасига бўлган рағбатни қондириш, сақланаётган тарихий ва нодир қўлёзмаларни авлодларга етказиш, аждодларимиз ҳаёти, ахлоқи ва юксак маънавиятини ифодаловчи матнларни таржима қилиб, ёшлар қалбида улар қолдирган меросга ҳурмат, эъзоз ва муҳаббат туйғусини шакллантириш.

БИЗ БИЛАН БОҒЛАНИШ:  [email protected]